گروه سیاسی خبرگزاری مهر؛ چند ساعت پس از انتشار خبر توقیف یک شناور زیرسطحی بدونسرنشین آمریکایی در ورودی تنگه هرمز، واشنگتن تلاش کرد روایت دیگری از ماجرا ارائه کند، روایتی که بر اساس آن سامانه بهدستآمده یک وسیله قدیمی، معیوب و فاقد تجهیزات حساس بوده است اما بررسی مشخصات فنی و جایگاه این سامانه در برنامههای جدید نظامی آمریکا پرسشهای جدی درباره این روایت ایجاد میکند.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز گذشته از توقیف یک سامانه زیرسطحی بدونسرنشین آمریکایی در ورودی تنگه هرمز خبر داد و اعلام کرد این عملیات در یک اقدام پیچیده اطلاعاتی و عملیاتی انجام شده است.
تصاویر منتشرشده از این سامانه نیز در بررسیهای اولیه رسانههای تخصصی نظامی با «Dive-LD» محصول شرکت آمریکایی Anduril تطبیق داده شده است؛ سامانهای که برخلاف تصور اولیه از یک «ربات دریایی ساده» یک وسیله نقلیه بزرگ خودران زیرسطحی با قابلیت حمل مجموعهای از حسگرها و محمولههای مأموریتی است.
آمریکا چه روایتی کرد؟
واشنگتن در نخستین واکنش تلاش کرد اهمیت حادثه را کاهش دهد. سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد سامانه مورد نظر بیش از یک روز پیش از توقیف دچار نقص شده و ارتش آمریکا دیگر کنترل آن را در اختیار نداشته است. در روایت آمریکایی، این وسیله یک مدل قدیمی بوده که اطلاعات حساس جمعآوری نمیکرده و فاقد تجهیزات طبقهبندیشده سونار و رادار بوده است.
این روایت البته یک نکته مهم را از نظر افکار عمومی پنهان میکند، قدیمی بودن یک پلتفرم لزوماً به معنای بیاهمیت یا بیارزش بودن آن نیست. بهخصوص زمانی که همان پلتفرم در معماری جنگ آینده آمریکا یعنی جنگ مبتنی بر سامانههای خودران و بدونسرنشین جایگاه مشخصی داشته باشد.
Dive-LD دقیقاً چیست؟
شرکت آمریکایی Anduril، سازنده این سامانه، Dive-LD را یک «وسیله نقلیه بزرگ خودران زیرسطحی» معرفی میکند. طبق مشخصات رسمی شرکت، Dive-LD حدود ۵.۸ متر طول و ۱.۲ متر قطر دارد، میتواند تا عمق ۶ هزار متری فعالیت کند و تا ۱۰ روز به شکل خودکار مأموریت انجام دهد.
مهمتر از همه، این سامانه یک وسیله تکمنظوره نیست.
معماری Dive-LD بهگونهای طراحی شده که بتواند محمولهها و حسگرهای مختلف را با توجه به مأموریت حمل کند. شرکت سازنده برای آن مأموریتهایی همچون شناسایی و مراقبت اطلاعاتی، جنگ مین، عملیات ضدزیردریایی و نقشهبرداری از بستر دریا را برشمرده است.
بنابراین حتی اگر ادعای آمریکا درباره نبود تجهیزات حساس در همین نمونه مشخص را بپذیریم، نمیتوان از این گزاره نتیجه گرفت که خود پلتفرم یک فناوری کماهمیت یا منسوخ است.
تناقضی که در روایت آمریکایی وجود دارد
مسئله زمانی جدیتر میشود که به سابقه این سامانه نگاه کنیم. Dive-LD محصول شرکتی نیست که یک فناوری قدیمی را سالها پیش ساخته و سپس کنار گذاشته باشد. Anduril در سال ۲۰۲۲ شرکت Dive Technologies را خرید و فناوری آن را وارد سبد محصولات خود کرد.
این سامانه همچنین در برنامههای جدید آمریکا برای توسعه و گسترش سامانههای خودکار دریایی مطرح شده است. DefenseScoop در سال ۲۰۲۴ گزارش داده بود که Dive-LD در چارچوب مرحله دوم برنامه موسوم به Replicator نیروی دریایی آمریکا مطرح و انتخاب شده است، برنامهای که یکی از اهداف اصلی آن توسعه و بهکارگیری تعداد بیشتری از سامانههای خودکار و بدونسرنشین در میدان نبرد است. به عبارت دیگر، اگرچه ممکن است نمونهای که در تنگه هرمز از دست رفته است، از نظر پیکربندی مأموریتی فاقد برخی تجهیزات حساس بوده باشد، اما این مسئله با ادعای «بیاهمیت بودن فناوری» تفاوت دارد.
چرا آمریکا روی کوچک جلوه دادن ماجرا تأکید دارد؟
پاسخ را باید در جنگ روایتها جستوجو کرد. از دست رفتن یک سامانه بدونسرنشین در یک محیط عملیاتی، بهتنهایی شاید برای یک قدرت نظامی اتفاقی غیرعادی نباشد اما وقتی این سامانه در منطقهای مانند تنگه هرمز و در مجاورت یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان به دست طرف مقابل میافتد، موضوع تنها به قیمت یا قدمت یک وسیله محدود نمیشود.
اهمیت حادثه در این است که یک سامانه آمریکایی که برای مأموریتهای زیرسطحی، شناسایی، پایش و نقشهبرداری طراحی شده، در منطقهای حساس از دست رفته و طرف مقابل اعلام کرده که توانسته آن را شناسایی و به تصرف خود درآورد. در چنین شرایطی، طبیعی است که واشنگتن تلاش کند پیامد اطلاعاتی و روانی این حادثه را محدود کند.
اگر سامانه «قدیمی»، «معیوب» و «فاقد اطلاعات حساس» معرفی شود، شکست احتمالی در روایت عمومی از یک موفقیت اطلاعاتی و عملیاتی، به یک «خرابی ساده تجهیزات» تبدیل میشود.
اما یک نکته مهمتر وجود دارد
حتی اگر روایت آمریکا درباره نقص فنی این سامانه صحیح باشد، این موضوع الزاماً ارزش عملیات ایران را از بین نمیبرد. اتفاقاً یک سؤال مهمتر مطرح میشود، چگونه یک سامانه خودران زیرسطحی آمریکایی که برای فعالیت در محیطهای دشوار و طولانیمدت طراحی شده، در یکی از حساسترین مناطق دریایی جهان دچار نقص شده و سپس در اختیار ایران قرار گرفته است؟ پاسخ این سؤال برای ارزیابی سطح واقعی عملیات اطلاعاتی و دریایی ایران اهمیت بیشتری از بحث تبلیغاتی درباره «قدیمی یا جدید بودن» سامانه دارد.
از سوی دیگر، Anduril خود Dive-LD را یک سامانه قابلمصرف در محیطهای پرخطر توصیف کرده است؛ یعنی سامانهای که اساساً برای مأموریتهایی طراحی شده که احتمال از دست رفتن وسیله در آنها پذیرفته شده است. این مسئله نیز باید درست فهمیده شود، قابلمصرف بودن به معنای بیفایده بودن نیست.
در جنگ مدرن، بسیاری از سامانههای بدونسرنشین عمداً بهگونهای طراحی میشوند که هزینه از دست رفتن آنها نسبت به بهکارگیری سامانههای سرنشیندار پایینتر باشد. ارزش چنین سامانهای دقیقاً در این است که میتواند بدون به خطر انداختن جان خدمه، وارد محیطهای پرریسک شود.
شکار یک «ربات» یا دسترسی به فناوری؟
اهمیت اصلی این حادثه شاید نه در خود بدنه چندمتری Dive-LD، بلکه در چیزی باشد که درون آن یا در معماری عملیاتی آن قرار داشته است. سامانههای زیرسطحی خودران آینده جنگ دریایی را به سمت محیطی میبرند که در آن، بخش قابل توجهی از جمعآوری اطلاعات، پایش مسیرهای دریایی، شناسایی مین، نقشهبرداری و حتی عملیات ضدزیردریایی میتواند بدون حضور مستقیم انسان انجام شود.
بنابراین هر بار که یک سامانه از این خانواده به دست طرف مقابل میافتد، مسئله صرفاً از دست رفتن یک قطعه سختافزاری نیست؛ بلکه احتمال بررسی طراحی، حسگرها، معماری ارتباطی، سامانههای ناوبری و الگوی مأموریتی آن نیز مطرح میشود.البته درباره اینکه سامانه توقیفشده دقیقاً چه تجهیزاتی همراه داشته و آیا اطلاعاتی از آن استخراج شده است یا خیر، در حال حاضر اطلاعات عمومی کافی وجود ندارد و نباید بیش از شواهد موجود ادعا کرد اما همین نکته نشان میدهد چرا کوچکنمایی اهمیت این حادثه برای واشنگتن میتواند یک هدف رسانهای و روانی نیز داشته باشد.
تنگه هرمز؛ جایی که یک ربات زیرآبی هم اهمیت راهبردی پیدا میکند
این حادثه در نقطهای عادی از جهان رخ نداده است.تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و در ماههای اخیر به یکی از کانونهای اصلی رویارویی ایران و آمریکا تبدیل شده است.
در چنین محیطی، استفاده از سامانههای زیرسطحی بدونسرنشین برای پایش مسیرهای دریایی، شناسایی موانع و مینها، جمعآوری اطلاعات و بررسی محیط زیرسطحی کاملاً با منطق عملیات مدرن دریایی سازگار است.از این منظر، توقیف Dive-LD را نمیتوان تنها با این جمله که «یک پهپاد قدیمی خراب شده بود» توضیح داد. ممکن است آمریکا درباره وضعیت عملیاتی همین نمونه مشخص حقیقت گفته باشد؛ ممکن است سامانه واقعاً دچار نقص شده و تجهیزات حساس همراه آن نبوده باشد.
اما از این گزاره نمیتوان نتیجه گرفت که فناوری مورد استفاده بیاهمیت یا منسوخ است. واقعیت فنی چیز دیگری میگوید، سامانهای با توان ماندگاری ۱۰ روزه، عمق عملیاتی ۶ هزار متری، معماری ماژولار و قابلیت اجرای مأموریتهای اطلاعاتی و نظامی مختلف، بخشی از همان نسلی از فناوریهای خودران است که ارتش آمریکا سرمایهگذاری گستردهای روی آن انجام میدهد.
یک شکست را نمیتوان با تغییر نام آن از بین برد
واشنگتن ممکن است بخواهد حادثه را «خرابی یک سامانه قدیمی» معرفی کند؛ تهران نیز طبیعی است که آن را یک موفقیت اطلاعاتی و عملیاتی بزرگ معرفی کند.اما میان این دو روایت، یک واقعیت فنی وجود دارد که نمیتوان با تبلیغات حذفش کرد، ایران توانسته یک سامانه بزرگ و پیشرفته زیرسطحی آمریکایی را در یکی از حساسترین مناطق عملیاتی منطقه در اختیار بگیرد.
اینکه سامانه چگونه از دست آمریکا خارج شده، چه اطلاعاتی در اختیار داشته، چه تجهیزات و حسگرهایی روی آن نصب بوده و ایران چه میزان از فناوری آن را میتواند بررسی کند، پرسشهایی است که پاسخ آنها در روزهای آینده اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. در این میان، شاید مهمترین نکته این باشد که بحث را نباید به «قدیمی یا جدید بودن یک ربات» تقلیل داد.
موضوع اصلی رقابت بر سر چشمهای بدونسرنشین در اعماق دریا است، رقابتی که آمریکا خود از سالها پیش آن را آغاز کرده و حالا یکی از ابزارهای این نسل جدید از جنگ دریایی در اختیار رقیبش در تنگه هرمز قرار گرفته است.
