به گزارش خبرنگار مهر، نخستین نشست کتابخانه ملی در سال جدید، که به رونمایی از کتاب «دیوان آزاد بلگرامی» با تصحیح هومن یوسفدهی و آیین تقدیر از خدمات بلرام شوکلا اختصاص داشت برگزار شد. «دیوان آزاد بلگرامی» از جمله آثار ارزشمند ادب فارسی در حوزه فرهنگی هند بهشمار میرود. آزاد بلگرامی از شاعران و ادیبان برجسته سده دوازدهم هجری است که در منطقه بلگرام هند میزیست و آثار او بازتابی از پیوندهای عمیق زبان و ادب فارسی با سنتهای فکری و فرهنگی شبهقاره بهشمار میآید.
احسان الله شکراللهی رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران اجرای این برنامه را به عهده داشت، او پس از اعلام برنامه و سخنرانان از امیرخانی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی خواست که با سخنان خود این برنامه را آغاز کند.
امیرخانی ضمن خوشامدگویی به حاضران گفت: خوشحالیم که امروز در محلی گرد آمدهایم که نشاندهنده علاقه و اشتراک دو فرهنگ کهن و باستانی ایران و هند است؛ دو تمدن ریشهدار جهان که هر یک سابقهای چند هزار ساله دارند. درباره کشوری مانند چین نیز همین امر صدق میکند و این کشورها، تمدنهای اصیل مشرقزمیناند که بهدرستی «گهواره تمدن» نام گرفتهاند.
وی افزود: در جهانی که متأسفانه بسیاری از مسائل سیاسی رو به افول و فرود است ـ که نمونه بارز آن را در جنگ ناجوانمردانهای میبینیم که بر کشور ما تحمیل شد، آن هم توسط دو کشور یا دقیقتر بگویم مسئولان و سیاستمدارانی که مصداق آشکار شرّ در تاریخ تمدن بشریاند ـ باید خوشحال باشیم که به تمدن مشرقزمین، و بهویژه کشورهای ایران و هند، افتخار میکنیم؛ کشورهایی که حداقل در قرن اخیر، هرگز مهاجم نبودهاند و به دیگر کشورها تعدّی نکردهاند. خوشبختانه تمدن ایران از چنین پلشتیها و فرومایگیها به دور بوده است.
او ادامه داد: کافی است تنها به فرهنگهای زبان فارسی که در هند نوشته شده توجه کنیم: از «برهان قاطع» و «رشیدی» و «آنندراج» گرفته تا دیگر آثار. همین فهرست فرهنگها خود کتاب مستقلی است؛ کتابی شامل همه فرهنگهایی که به زبان فارسی در آن سرزمین و توسط دانشمندان آن کشور تدوین شده است.
رئیس کتابخانه ملی در پایان افزود: دواوین اشعار و کار سترگ مرحوم گلچین معانی با عنوان «کاروان هند» در اختیار ماست. همچنین بسیاری از کارهای ارزشمند در حوزه متون تاریخی که جناب آقای دکتر نصیری زحمت تصحیح برخی از آنها را کشیدهاند. در هر حوزهای که وارد میشویم، با گنجینهای ارزشمند روبهرو هستیم که امروز میراث مشترک دو کشور کهن و پهناور ایران و هند به شمار میرود. خوشحالم که یکی از این متون ارزشمند، امروز به تصحیح همکار فاضل ما دکتر هومن یوسفدهی، یعنی «دیوان آزاد بلگرامی»، رونمایی میشود. همچنین تقدیر از چهره برجسته فرهنگدوست و ارجمندی که سالها چه در هند و چه در دوران مسئولیتشان در ایران منشأ آثار بزرگ بودهاند، جناب آقای دکتر شکلا را مغتنم میشماریم. دوستان و اساتیدی که با ایشان آشناترند، بهتر میتوانند درباره ایشان سخن بگویند.
خط نستعلیق، میراث مشترک ایران، پاکستان و بخشهای وسیعی از هند
در ادامه و پس از پخش کلیپی از سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شکراللهی از حمیدرضا قلیچخانی، پژوهشگر زبان فارسی و تاریخ خوشنویسی، مهدی رحیمپور، پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی و بلرام شوکلا، رئیس مرکز فرهنگی ویواکآناند وابسته به سفارت هند در ایران دعوت کرد.
حمیدرضا قلیچ خانی گفت: دیوان آزاد بلگرامی واقعاً اثر ارزشمندی است و ادامه سبک هندی محسوب میشود. در دورهای که آزاد زندگی میکرد، در ایران دوره بازگشت آغاز شده بود، اما شاعران هند همچنان به سبک هندی ادامه میدادند.
وی افزود: نکتهای که کمتر مطرح میشود ـ و شاید برخی دوستان اهل هند به آن بیشتر واقف باشند ـ این است که گرچه زبان فارسی در شبهقاره عقبنشینی کرد و زبان انگلیسی جایگزین آن شد، اما برخی به اشتباه تصور میکنند وقتی ۷۰۰ سال زبان رسمی بوده، یعنی مردم به فارسی سخن میگفتند. چنین نبوده است؛ مردم همیشه زبانهای بومی خود را داشتهاند و فارسی زبان دیوانی و اداری بوده است. بسیاری از مردم هند نه امروز انگلیسی میدانند و نه در گذشته فارسی میدانستند و تنها زبان محلی خود را بلد بودهاند. اما میراثی که کمتر به آن توجه شده، خط نستعلیق است؛ خطی که برای کتابت استفاده میشده و امروز اگر به دهلی برویم، در تابلوهای راهنمایی و بناهایی مانند مقبره نجفخان یا قطبمنار، بخشی از کتیبهها با همین خط نوشته شده که اکنون برای نگارش زبان اردو بهکار میرود. بنابراین، گرچه در زبان عقبنشینی کردهایم، اما در حوزه خط، در ایران، پاکستان و بخشهای وسیعی از هند میراث مشترکی به نام خط نستعلیق داریم.
او در بخش دیگری از سخنانش به بخشی از دیوان آزاد اشاره کرد و افزود: چون علاقه من به حوزه اصطلاحات نسخهپردازی و خوشنویسی بوده، در آن ایام کتاب «زرافشان» را کار میکردم که پایه آن بر اصطلاحات نسخهپردازی و کتابآرایی است و از عرفی شیرازی (آغاز سبک هندی) تا بیدل را شامل میشد. امروز آن را توسعه دادهام و از رودکی تا عصر معاصر رساندهام. یکی از شاعرانی که بسیار از این اصطلاحات بهره برده، آزاد بلگرامی است.
او سپس به ابیاتی از آزاد بلگرامی اشاره کرد از جمله این بیت: «خَتْم بر قطعه یاقوت تو شد خوشرَقَمی…» واژگانی مانند قطعه، یاقوت، خوشرقمی و خط، همگی اصطلاحات خوشنویسی و کتابآرایی هستند.
قلیچ خانی در ادامه به یوسفدهی تبریک گفت و افزود: بسیار خوشحالم که افتخار حضور در جلسه رونمایی کتاب ایشان را داشتم. همانطور که اشاره شد، با وجود آرام بودن، فوقالعاده پرکارند؛ آثاری که تاکنون از ایشان منتشر شده، بهگمان من به اندازه قد یک انسان میرسد. در حوزه گیلانشناسی بسیار فعالند، در حوزه ادبیات فارسی نیز همینطور.
وی ادامه داد: من در تنها کار مشترکی که با ایشان داشتم، کتابی با عنوان «مرآةالاصطلاح» را منتشر کردیم. همین میزان همکاری نشاندهنده اعتماد علمی من به ایشان است؛ پژوهشگری فوقالعاده دقیق که حتی در موارد تردید، از چندین نفر استعلام میگیرند تا خوانشی اشتباه به متن راه نیابد و کارشان کاری باشد که نیاز به بازنگری پنج ساله نداشته باشد. به همین جهت، خدمتشان تبریک میگویم و خوشحالم که چنین افرادی میراث مشترک ایران و هند را با جدیت دنبال میکنند.
او درباره شوکلا گفت: آقای دکتر شوکلا که دوست عزیز و صمیمی بنده و بسیاری از عزیزان حاضر هستند ـ شاید از قدیمیترین دوستان ایشان باشم. دکتر یوسفی و ایشان در دانشگاه دهلی، آن زمان که ایشان کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی میخواندند، در خدمتشان بودیم. در آن دوره عضو هیئت علمی و استاد زبان سانسکریت بودند و دکتری آن رشته را داشتند؛ اما به شوق و علاقه به میراث مشترک هند و ایران، دوباره دوره ادبیات فارسی را آغاز کرده بودند. کمتر دیدهام در هند کسی به این اندازه علاقه به این میراث داشته باشد؛ همراه با صداقت، نجابت و سایر صفات شایستهای که ایشان دارند. ترجمههایی که از غزلیات حافظ، مولانا و دیگر بزرگان ادب فارسی به زبان سانسکریت انجام دادهاند، از جمله کارهایی است که یا اساساً انجام نشده یا بسیار پراکنده صورت گرفته است. اشرافی که ایشان به زبان فارسی، هندی و سانسکریت دارند، واقعاً شگفتانگیز و مثالزدنی است.
وی در پایان افزود: به یاد دارم زمانی که برای خواندن قصاید عرفی هر از گاهی به دانشگاه میآمدند، در منزل مادر بنده با هم این اشعار را میخواندیم. ایشان همانجا توضیحات را به هندی یا انگلیسی تایپ میکردند و یادداشت برمیداشتند و پرسشهایی مطرح میکردند که گاه موجب شگفتی من میشد؛ چراکه ما سالها این متون را تدریس کردهایم، اما کمتر پیش آمده بود که دانشجوی ایرانی درباره آن تشبیه یا استعاره پرسش کند یا حتی متوجه آن ظرافت و زیبایی در بیت شود. دقت نظر و توجهی که ایشان داشتند، سبب شد آثار بسیار ارزشمندی پدید آورند. افزون بر فعالیتهای پژوهشی، در حوزه خلاقیت ادبی نیز فعال بودهاند و در سرودن شعر ـ چه به زبان هندی و اردو و چه به زبان فارسی ـ آثار متعددی منتشر کردهاند و از مفاخر به شمار میروند. برای من بسیار خوشحالکننده است که در دورهای زندگی میکنیم که هنوز در هند افرادی با چنین جایگاهی یافت میشوند.
ویژگیهای شخصیتی آزاد بلگرامی
مهدی رحیم پور سخنران بعدی بود، او در آغاز سخن خود گفت: آزاد بلگرامی طی حدود هشتاد سال عمر خود، آثار متعددی در حوزههای مختلف ادبی و تاریخی به زبانهای عربی و فارسی نوشته است. بخش عمده شهرت آزاد در تذکرهنویسی است. وقتی نام «آزاد» برده میشود، عمدتاً «خزانه عامره» مدنظر است؛ بهویژه در دهه اخیر که با چاپخانه و انتشارهای جدید، شهرتش دوچندان شده. در هند نیز در دو قرن اخیر، آزاد از چهرههای بسیار شناختهشده در تاریخ تذکرهنویسی بهشمار میرود.
او آثاری همچون خزانه عامره، سرو آزاد، روضهالاولیا، معاصرالکرام، شجره طیّبه و دیگر تذکرهها را نوشته است؛ آثاری که درباره شاعران، عالمان و عارفان هستند. به همین سبب، کمتر کسی او را در وهله نخست به عنوان شاعر درجه یک میشناخت.
وی افزود: در مرتبه دوم، آزاد به عنوان منتقد ادبی شناخته میشود؛ با آنکه کتاب مستقلی در نقد ندارد، اما در لابهلای آثارش ـ بهویژه همین تذکرهها ـ نقدهای بسیار جدی و گاهی تند به شاعران بزرگ فارسی وارد کرده است. افزون بر نقل اشعار شاعران فارسیگوی هند، آنها را اصلاح نیز میکند. حتی شاعران جوانتر، اشعار خود را برای آزاد میفرستادند تا او اصلاح کند و در دیوانشان بگنجانند. به یاد دارم نسخهای در دانشگاه تهران دیدم که آزاد در کنار نسخهای از اشعار برخی شاعران ایرانیبا خط خود اصلاحاتی انجام داده است. جسارتی ویژه میخواهد که کسی به اصلاح شعر چهرههایی چنین بزرگ بپردازد. جالبتر از همه، اصلاحاتی است که بر دیوان متنبی انجام داده و آن را در کتابی با عنوان «شفاء العلیل فی إصلاح دیوان المتنبی» گرد آورده است. این اثر تا امروز بررسی علمی دقیق نشده و اگر دانشجویی علاقهمند باشد، تحلیل و اعتبارسنجی آن میتواند کاری بسیار ارزشمند باشد؛ زیرا متن عربی است و نیازمند تسلط به هر دو حوزه شعر عربی و بلاغت کلاسیک است. این میزان جسارت در نقد و اصلاح شعر بزرگان، البته برای آزاد دردسرهایی نیز داشته که بعداً اشاره خواهم کرد.
او ادامه داد: در نهایت، آزاد به عنوان شاعر نیز شناخته میشود و دیوانی دارد. پیش از این، مثنویهای او کموبیش چاپ شده بود، اما چندان مورد توجه قرار نگرفت؛ چراکه از حیث فنی در حد متوسط ارزیابی میشدند. علاوه بر این، کمیابی نسخهها نیز سبب شده بود کمتر به آنها پرداخته شود. اکنون با زحمات دکتر یوسفیدهی در تصحیح دیوان، امیدواریم ارزشهای واقعی و تواناییهای شعری آزاد بهتر دیده شود و مورد استفاده قرار گیرد.
این پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: اشاره کردم که آزاد بلگرامی پیش از آنکه شاعر باشد، منتقدی دقیق و سبکشناس است. در «خزانه عامره» نمونههای فراوانی از تحلیلهای سبکشناسانه او دیده میشود. برای مثال، هنگام ذکر اشعار اسیر شهرستانی، سبک و محتوای او را با شاعرانی چون باباطاهِر مقایسه میکند و ریشههای تقلید یا ابتکار آنان را میکاود. این توجه به جزئیات، دقت علمی بسیار بالایی میطلبد. در آن دوره بسیاری مدعی سبکشناسی بودند، اما دقت آزاد را کمتر کسی داشت.
وی افزود: یکی از ویژگیهای عجیب و کمنظیر آزاد این بود که برای شرح احوال و ارائه نمونه اشعار، مستقیماً به نسخههای دیوانها مراجعه میکرد؛ نه اینکه مانند بسیاری از تذکرهنویسان شبهقاره، مطالب را از تذکرههای دیگر نقل کند. به همین دلیل، انتخابهای او معتبرتر و مستقلتر است. نکته مهم دیگر اینکه آزاد نسخهای در اختیار داشته که در اواخر قرن هفتم کتابت شده و اشعار ناصرخسرو، ادیب صابر و ابوالفرج رومی در آن گرد آمده بوده. انتخاب آزاد از روی همان نسخه انجام شده و اگر امروز آن نسخه پیدا شود، برای تصحیح دیوان این شاعران اهمیتی بسیار خواهد داشت.
او ادامه داد: او با بلاغت فارسی و هندی آشنایی عمیقی داشته و کتاب «رضوان هند» او دقیقاً در همین حوزه نوشته شده؛ یعنی تطبیق بلاغت فارسی و هندی. آزاد به مسئله توارد و سرقت ادبی نیز توجه ویژه داشته و در جایجای تذکرههایش به این مباحث پرداخته. هرچند خود نیز گاهی به سرقت ادبی متهم شده، اما بیش از هرکس درباره این موضوع تحقیق و بحث کرده است. آزاد از همان زمان حیاتش مورد احترام و اعتماد اهل علم و ادب بوده. برخی او را همسنگ امیرخسرو دهلوی یا امیرحسن دهلوی دانستهاند. هرچند این قیاسها اغراقآمیز است، اما نشاندهنده میزان احترامی است که برای او قائل بودند. با این حال، مخالفان جدی نیز داشته است.
پیام رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی
در ادامه علی یاری مدیر روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی به قرائت پیام غلامعلی حداد عادل پرداخت، متن این پیام به این شرح است:
بسمهتعالی
اکنون که دوست عزیز و استاد ارجمند، جناب آقای دکتر بلگرام شکلا، پس از دورهای موفق در سمت رایزن فرهنگی کشور هندوستان، به میهن خود بازمیگردند، همه اهل فرهنگ، علاقهمندان به تحکیم روابط فرهنگی ایران و هند، و دوستداران گسترش زبان فارسی در آن سرزمین، وظیفه دارند از ایشان به سبب تلاشهای عالمانه و صادقانهای که در طول مدت مأموریت خود در ایران داشتهاند، قدردانی و سپاسگزاری کنند.
جناب آقای دکتر بهرام شکلا با تسلط بر زبان فارسی و توانایی سرودن شعر به این زبان، جایگاه شایستهای در محافل و مؤسسات ادبی و زبانی فارسی یافت و با تدریس زبان سانسکریت به ایرانیان علاقهمند، زمینهای مناسب برای شناخت عمیقتر فرهنگ و عرفان هند در ایران فراهم ساخت.
تردیدی نیست که دو فرهنگ کهن ایران و هند ریشههای مشترک دیرینه و تاریخی دارند. استاد شکلا، با اعتقاد به روح لطیف و مفاهیم بلند عرفان هندی، از ظرفیت درک عمیق مفاهیم معنوی و عرفانی موجود در زبان و ادبیات فارسی ـ بهویژه شعر فارسی ـ برخوردار بود و توانست با همدلی با فرهنگ و عرفان اسلامی ـ ایرانی، همچون حلقه وصلی میان دو فرهنگ ایران و هند ایفای نقش کند.
خدمات ماندگار استاد بهرام شکلا در توسعه روابط فرهنگی ایران و هند سبب شد فرهنگستان زبان و ادب فارسی ـ که به گسترش زبان فارسی در آن کشور توجه ویژه دارد ـ ایشان را با رأی قاطع شورای فرهنگستان به عضویت افتخاری خود برگزیند. مقرر است حکم عضویت ایشان در مراسمی با حضور استادان زبان و ادب فارسی در هند تقدیم شود.
اینجانب، ضمن سپاسگزاری از کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران برای برپایی این مراسم، وظیفه خود میدانم از استاد بهرام شکلا و نیز از دولت هند ـ به سبب حسن انتخاب در اعزام ایشان به جمهوری اسلامی ایران ـ قدردانی کنم.
برای استاد شکلا عمر طولانی و پربرکت آرزو میکنم تا بتوانند همچنان در گسترش زبان فارسی در هندوستان و تحکیم روابط فرهنگی ایران و هند مؤثر باشند. امید است در پرتو این تلاشها، روابط همهجانبه دو کشور بزرگ و تاریخی ایران و هند روزبهروز گسترش یابد و زمینهساز تقویت صلح و ثبات در منطقه گردد.
غلامعلی حدّاد عادل
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی
هر کسی که زبان مادریاش فارسی است، برای من استاد است
بلگرام شوکلا، سخنانش را بیتی از فردوسی آغاز کرد و ضمن تشکر از حاضران گفت:
به نام خداوند جان و خرد
کزین برتر اندیشه برنگذرد
در آغاز از خداوند متعال سپاسگزارم که این فرصت را فراهم کرد. باور نمیکردم که در این ایام بتوانم دوباره در خدمت این اساتید و دوستان باشم. حتماً لطف خداوند بوده است که چهل روز است هنوز از ایران نرفتهام و این توفیق نصیب من شده است.
وی افزود: بسیار بسیار سپاسگزارم از این سازمان و بهویژه از استاد شکراللهی که برای رونمایی از این کتاب ـ که برای ما هندیان بسیار مهم است ـ و نیز برای تشویق بنده، این برنامه را برگزار کردند. حضور اساتیدی که من خود را دستپرورده آنان میدانم برای من افتخار بزرگی است. چه اندازه از ایشان خوبی دیدهام و چه اندازه از محضرشان فیض بردهام؛ از استاد دکتر نصیری گرفته تا استاد قلیچ خانی، استاد یوسفیدهی، استاد شکراللهی که شاهد بودند فارسی من چگونه آغاز شد، و استاد دکتر قزوه که شبانهروز با ما در مرکز فرهنگی کار میکردند و برای ما الگویی بودند که چگونه باید کار فرهنگی کرد. همچنین دیگر اساتیدی که امروز میبینم و از دیدارشان خوشحال میشوم و از حضورشان جان میگیرم.
او ادامه داد: من همیشه درباره ایران میگویم که ما همه بنده و این قوم خداوندانند. این سخن را تنها به خاطر شعر حافظ نمیگویم؛ بلکه از صمیم قلب باور دارم. هر کسی که زبان مادریاش فارسی است، برای من استاد است. من از همه آموختهام؛ از کودکان کوچک گرفته تا استادان بزرگ. بسیار آموختهام و هنوز هم میآموزم. حتی رانندگان تاکسی و اسنپ؛ هر جا که میروم، میبینم که در هرجا حکایتی درباره هندوستان وجود دارد.
شوکلا در ادامه گفت: این برای یک هندی بسیار شگفتانگیز است؛ گویی هندوستان نیمهای از وجود ماست. اگر ما به ایران نیاییم، فارسی نیاموزیم و شعر فارسی نخوانیم، انگار به عنوان یک هندی خود را نشناختهایم؛ گویی در آیینه خود را ندیدهایم و از خویشتن بیبهره ماندهایم. آن آیینه برای ما شما هستید و امروز از صمیم قلب از شما سپاسگزارم. همچنین از مرکز فرهنگی خودمان تشکر میکنم؛ زیرا میبینم که فرزندان مرکز چه اندازه به هند علاقه دارند. من به اینجا آمدم تا شما نیز باور کنید که هندیها هم همینگونه با ارادت و عشق فراوان به شما نگاه میکنند.
او در ادامه با تشکر از هومن یوسفدهی بخشی از یادداشت خود را خواند: «جای بسی تبریک است که دیوان شاعر برجسته فارسیگوی هندیتبار، آزاد بلگرامی، پس از تصحیحی عالمانه و چاپی بسیار خوب، به دست دوستداران ادبیات فارسی رسیده است. در مناسبت رونمایی این کتاب ارزشمند، به مصحح گرامی آن، استاد ارجمندم دکتر هومن یوسفیدهی، صمیمانه تبریک عرض میکنم.
شوکلا افزود: بزرگواران، فارسی با هندوستان و هندوستان با فارسی پیوندی خاص و ناگسستنی دارند. اگرچه زبان فارسی در کشورهای گوناگون حضور داشته است، اما برای نشر و شکوفایی زبان و ادبیات فارسی هیچ عرصهای بزرگتر از هندوستان فراهم نشده است. این سخنی است از استاد برجسته دکتر حداد عادل. چرا چنین است؟ زیرا میبینیم که بسیاری از شاخههای ادبیات فارسی در هند شکوفا شدند؛ شاخههایی که پیش از آن یا اصلاً دیده نشده بودند یا بسیار کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند؛ مانند علم شعرشناسی، زبانشناسی، معنیشناسی، فرهنگنویسی و جز آن.
او در ادامه بیان کرد: این امر بیسبب نیست. زبان هر ملتی وجود دارد، اما زبانشناسی به معنای علمی آن از روزگاران بسیار کهن در هند پدید آمده است. هزاران سال پیش از میلاد مسیح، دستور زبان در هند وجود داشته است؛ دستوری چنان دقیق و استوار که هنوز هم شگفتی برمیانگیزد. همچنین علم شعر در هند سابقهای بسیار کهن دارد و به حدود پانصد سال پیش از میلاد میرسد.
وی گفت: شعر پدیدهای جهانی است و در طبیعت انسان ریشه دارد، اما علم شعر در هند به صورت نظاممند شکل گرفته است. همچنین فرهنگنویسی در هند سابقهای دیرینه دارد و فرهنگهایی بسیار کهن در این سرزمین تدوین شدهاند. زبان زیبای فارسی هنگامی که با سنت دانش دیرینه هند درآمیخت، معجزهای بیسابقه پدید آمد. همانگونه که ایرانیان گفتهاند:
تا نیامد سوی هندوستان حنا رنگین نشد
فارسی در هند خدمات فراوانی به زبان و ادبیات فارسی کرده است؛ و در عین حال برای فهم درست تاریخ و فرهنگ هندوستان نیز زبان فارسی ضروری است. زبانی که حدود هفتصد سال زبان رسمی سرزمین ما بوده و بخش عمدهای از تاریخ و فرهنگ سدههای میانه هند در آن ثبت شده است. در هند، فارسی اصلاً زبان بیگانه محسوب نمیشود. ما آن را یکی از زبانهای کلاسیک کشور خود میدانیم. هرکس فارسی بیاموزد، در جامعه ما از احترام و جایگاه ویژهای برخوردار میشود.
دکتر شوکلا بیان کرد: زبان فارسی پیوند زنده روابط فرهنگی ایران و هند است؛ پیوندی که همواره این روابط را تازه نگه میدارد و بستر روابط دیگر را نیز فراهم میکند. به همین سبب است که اگر درهای مادی و گذرگاههای دیگر موقتاً بسته شوند، ارتباط میان مردم دو کشور قطع نخواهد شد. به قول مولانا، این خانه دو در دارد؛ و آن در دوم، درِ فرهنگی است؛ درِ زبان و ادبیات که خود را عمدتاً در فارسی و هندی نشان میدهد. این در هرگز بسته نمیشود، زیرا مردمی است و بر پایه ارتباط مردم با مردم است.
مردم هند و ایران یکدیگر را دوست دارند و این حقیقتی آشکار است
او با بیان اینکه فارسی در هند زیبایی خود را در دیوان اشعار شاعران منعکس میکند و گفت: یکی از شاعران بزرگ سبک هندی، آزاد بلگرامی است. آزاد، همانگونه که گفته شد، شاعر، تذکرهنویس و دانشمندی بزرگ بود که به دو زبان فارسی و عربی تسلط کامل داشت. او در آثار خود از شاعران بومی نیز به زبانهای بومی یاد کرده است؛ از جمله به زبان «پاشا» که در آن زمان به معنای زبان هندی بوده است. این برای ما هندیان بسیار اهمیت دارد، زیرا گاه تنها منبع شناخت برخی شاعران هندی همین آثار فارسی است.
او گفت: با این همه، این شاعر بزرگ شوربختانه آنگونه که باید در جهان فارسی معرفی نشده است. چنانکه میدانیم، ادبیات فارسی در هند پس از افول دولت مغول و در دوره استعمار انگلیس با دشواریهای فراوان روبهرو شد و زبان فارسی بهتدریج کمرنگ گردید. در نتیجه پیوند ادبی ایران و هند نیز سستتر شد و آثار بسیاری از شاعران هندی نه در هند خوانندگان فراوان یافت و نه در ایران بهدرستی معرفی شد. شعر آزاد نیز از این قاعده مستثنا نیست.
وی با اشاره به اینکه کتابی که امروز رونمایی میشود، این خلأ بزرگ را تا حد زیادی جبران میکند، گفت: پس از حدود سیصد سال، حق این شاعر بزرگ را ادا میکند. این کار در حقیقت ادای احترامی بزرگ به سنت مشترک فرهنگی ماست.
همچنین در ادامه گفت: تصحیح انتقادی و عالمانه متون، اساسیترین کار در پژوهشهای ادبی است؛ زیرا همه تحقیقات علمی و ادبی بر متن صحیح استوار است. نسخهشناسان برآورد کردهاند که در هر استنساخ دستکم حدود نیم درصد خطا در متن ایجاد میشود؛ حتی اگر نویسنده خود نسخهبرداری کند نیز احتمال خطا وجود دارد. این اختلافها باعث میشود نسخهها از متن اصلی دور شوند و کار مصحح آن است که این فاصله میان نویسنده در گذشته و خواننده در حال و آینده را پر کند.
دکتر شوکلا گفت: استاد یوسفیدهی این کار دشوار را با دقت و دانش فراوان انجام دادهاند. این کتاب بسیاری از اغلاط چاپهای پیشین، بهویژه چاپی که با عنوان «کلیات» منتشر شده بود، اصلاح کرده است و استاد حدود ۲۵۰ مورد اصلاح را مشخص کردهاند. یکی از ویژگیهای مهم کتاب نیز تعلیقات دقیق و روشنگر آن است… شاعران هندی فارسیگو، عطر و بوی هندوستان را به سراسر جهان فارسی منتقل کردهاند و در حقیقت سفیران دائمی هند بودهاند… . روحیه همزیستی مسالمتآمیز که از ویژگیهای فرهنگ هند است، در شعر او بهخوبی نمایان است.
او گفت: برای من به عنوان رایزن فرهنگی هند، مایه افتخار است که اثر این شاعر وطندوست هندی به شکلی شایسته منتشر شده است. ناشر این اثر، موقوفات دکتر افشار، نیز شایسته ستایش است.
بار دیگر از مصحح گرامی، استاد دکتر هومن یوسفیدهی، به سبب زحمات فراوانشان سپاسگزاری میکنم.
آزاد درباره خود گفته است:
نظیر سید آزاد ما به عالم نیست
و من نیز بیدرنگ میتوانم بگویم که در عرصه تصحیح، نظیر هومن یوسفیدهی به عالم نیست.»
وی افزود: در پایان، از همه شما که در حاشیه این برنامه رونمایی با سخنان محبتآمیز خود بنده را مورد لطف و تشویق قرار دادید، صمیمانه سپاسگزارم. از این همه محبت حقیقتاً بسیار متشکرم.
شاعری معتقد به «صلح کل»
در بخش بعدی و پس از خوانده شدن رباعیهای خیامگونه و طنزآمیز شکراللهی، هومن یوسفدهی روی سن قرار گرفت و گفت: من درباره کتاب نکتهای ندارم؛ هر چه باید گفته میشد در خود کتاب آمده است… فقط لازم میدانم چند کلمهای درباره جناب آقای دکتر بلگرام شوکلا عرض کنم.
او گفت: بسیاری از اوصاف و ویژگیهای ایشان را دوستان و همکاران عزیز، از جمله آقای دکتر قلیچ خانی و آقای دکتر رحیمپور بیان کردند و من نیز نکاتی میافزایم. نخست آنکه آقای دکتر بلگرام شوکلا در آیین هندو، بسیار معتقد و مقید هستند. من خود شاهد بودهام که ایشان چگونه به آداب و مراسم دین خود پایبندند و آنها را با دقت و ایمان انجام میدهند. همین تقید و پایبندی، روحیه «صلحِ کُل» را در ایشان تقویت کرده است. حقیقتاً ایشان انسانی پاکسرشت، مهربان، باصفا و بیغلوغشاند؛ ذرهای دورویی یا خدایناکرده بداندیشی در وجود ایشان نیست. انسانی نیکوخوی و پاکنهاد هستند.
وی ادامه داد: نکته دیگری که درباره ایشان، بهویژه در مسیر علمیشان، بسیار قابل توجه است، همت والا و پشتکار کمنظیر ایشان است. همانگونه که دوستان اشاره کردند، ایشان با هوش سرشار و تلاش پیگیر، راهی ستودنی پیمودند. پس از دوره تدریس در دهلی، به دانشکده ادبیات دانشگاه هند آمدند و در آنجا ما با یکدیگر حشر و نشر فراوان داشتیم. ایشان به آموختن زبان و ادبیات فارسی بسیار علاقهمند بودند و با پشتکاری چشمگیر پیش میرفتند. هر جا با هم بودیم صحبت شعر بود. دائماً میپرسیدند، میخواندند، و از ما میخواستند اشعار را برایشان بخوانیم تا گوششان با آهنگ کلام فارسی، طنین وزن و نحوه ادای صحیح ابیات آشنا شود. میدانید که خوانش درستِ بیت، نقش مهمی در رساندن مفهوم و مضمون آن دارد و اگر درست ادا نشود، حق مطلب ادا نمیشود.
او ادامه داد: افراد بسیاری زبان خارجی میآموزند؛ اما مرتبهای بالاتر، آشنایی با ادبیات آن زبان است: آشنایی با شعر، نثر، متون کلاسیک و معانی لطیف. و مرتبهای بالاتر از این نیز وجود دارد؛ و آن اینکه کسی بتواند به آن زبان شعر بگوید. این دیگر نشانه نبوغ است. این برای ما ایرانیان و فارسیزبانان موجب افتخار است که در روزگار معاصر، شاعری توانمند از دیار هند، به زبان فارسی، اشعاری فاخر و ارزشمند بسراید. من برای ایشان ـ هر کجا که باشند ـ آرزوی سلامت و موفقیت روزافزون دارم.
در ادامه این مراسم رایزن سابق ایران در هند به ایراد سخنانی پرداخت و پس از رونمایی از کتاب با حضور رایزن کره جنوبی و دیگر اساتید روی صحنه، حاضران و نمایندگان بنیاد سعدی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی و… به اهدای هدیه های خود به بلگرام شوکلا پرداختند.
