به گزارش خبرنگار مهر، این روزها صحبت از «دارو»، به یکی از موضوعات روز مسئولان و مدیران حوزه سلامت تبدیل شده و حتی فراتر از این حوزه نیز رفته است. شاید، تشدید کمبودها و گرانی دارو، مهم ترین بهانه برای پرداختن به دارو در رسانه ها باشد. از همین رو، محمد عبده زاده، رئیس سندیکای صاحبان صنایع داروهای انسانی ایران، با حضور در استودیو خبرگزاری مهر، پاسخگوی مهم ترین سئوالات این روزهای حوزه دارو بود.
آقای دکتر، این روزها دوباره موضوع دارو به یکی از دغدغههای جدی مردم تبدیل شده است. ارزیابی شما از وضعیت فعلی بازار دارو چیست؟
عبده زاده: وقتی دارو به تیتر رسانهها و موضوع پرسش مراجع نظارتی و مردم تبدیل میشود، حتماً در بخشی از زنجیره تأمین مشکلی ایجاد شده است. این مشکل میتواند در تولید، توزیع و عرضه یا خارج از این زنجیره و در بخشهایی مانند سیاستگذاری، تأمین ارز، نقدینگی و حمایتهای مالی باشد.
واقعیت این است که امروز صنعت دارو برای حرکت روانتر و رساندن دارو به دست بیمار، بیش از گذشته به عملکرد و حمایت مجموعههایی خارج از صنعت، از جمله بانک مرکزی و سازمان برنامه و بودجه، نیاز دارد.
بخش مهمی از مشکلات فعلی مربوط به نقدینگی، مطالبات انباشته، وضعیت بیمهها، تأمین ارز و در ماههای اخیر اختلال در حملونقل مواد اولیه است. این عوامل در نهایت خودشان را به شکل کمبود، بینظمی و دشواری دسترسی مردم به دارو نشان میدهند.
موضوع درخواست رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس از رئیس جمهوری برای ۱۹۰ همت کمک مالی در کنار ۸۵ همت یارانه دارو مطرح شده است. اگر این منابع تأمین شود، آیا وضعیت دارو بهبود پیدا میکند.
عبده زاده: قطعاً تأمین این منابع کمک قابل توجهی به حوزه دارو خواهد کرد. مطالبات زنجیره دارو تا پایان خردادماه از مراکز خصوصی و دولتی بیش از ۲۵۰ همت بوده که حدود ۷۴ همت آن مربوط به بخش دولتی است.
در بخش خصوصی نیز وضعیت داروخانهها بسیار شکننده شده است. داروخانه به عنوان آخرین حلقه ارائه خدمت، ماهها است با تأخیر در دریافت مطالبات خود مواجه است. وقتی داروخانه نتواند مطالباتش را دریافت کند، نمیتواند چکهای خود را پاس کند و خریدهای بعدی را انجام دهد.
بر اساس آخرین آماری که از انجمن پخش دارو داشتیم، بیش از ۸ همت چک برگشتی مربوط به داروخانهها بوده و انتظار میرود این رقم در مرداد و شهریور افزایش پیدا کند.
یعنی مشکل مطالبات از داروخانه شروع میشود و به کل زنجیره منتقل میشود.
عبده زاده: دقیقاً. سه چرخدنده تولید، پخش و داروخانه باید همزمان حرکت کنند. اگر یکی از آنها آسیب ببیند، دو حلقه دیگر هم دچار مشکل میشوند.
داروخانه اگر منابع مالی نداشته باشد، از پخش خرید نمیکند. پخش اگر مطالباتش را از داروخانه دریافت نکند، نمیتواند به تولیدکننده پرداخت کند. تولیدکننده نیز اگر ریال کافی نداشته باشد، حتی با وجود تخصیص ارز نمیتواند از آن استفاده کند و مواد اولیه خود را تهیه کند.
یکی از مسائل مبتلا به صنعت داروسازی کشور در ماه های اخیر، اختلال در حمل مواد اولیه از هند و چین عنوان شده است. این مسئله چقدر جدی است.
عبده زاده: بسیار جدی است و باید با اولویت بالا به آن پرداخته شود. ما در ماههای اخیر با مشکلات قابل توجهی در حمل مواد اولیه دارویی مواجه شدهایم. در مورد هند، مشکل حادتر است. برخی مواد اولیه مربوط به داروهای تحت کنترل، از جمله داروهای مخدر و برخی داروهای اعصاب و روان، طبق مقررات بینالمللی باید به صورت مستقیم حمل شوند. نبود پرواز مستقیم باعث شده تأمین این مواد با مشکل مواجه شود. از سوی دیگر، برخی مواد اولیه خاص و قابل اشتعال باید از مسیر دریایی حمل شوند و این مسیر نیز با محدودیت و تأخیر مواجه شده است. چیزی که قبلاً در چند هفته به دست تولیدکننده میرسید، اکنون ممکن است چند ماه زمان ببرد.
در مورد چین، حمل هوایی تا حد زیادی برقرار است، اما حمل دریایی با وقفههای طولانی مواجه شده است. از آنجا که بخش قابل توجهی از مواد اولیه مورد نیاز صنعت دارو از هند و چین تأمین میشود، این مسئله مستقیماً بر تولید داخل اثر میگذارد.
آیا تولید مواد اولیه در داخل میتواند بخشی از این مشکل را جبران کند.
عبده زاده: بخشی از نیاز کشور در داخل تأمین میشود، اما حتی تولیدکنندگان مواد اولیه داخلی نیز در بسیاری از موارد به مواد حدواسط و حلالهایی وابسته هستند که از خارج وارد میشوند؛ بخش عمدهای از این مواد نیز از چین تأمین میشود. بنابراین اگر زنجیره تأمین مواد حدواسط و حلالها دچار اختلال شود، تولید ماده اولیه داخلی هم تحت تأثیر قرار میگیرد. در نتیجه نمیتوان انتظار داشت که مشکل حمل مواد اولیه خارجی، بدون اثر بر تولید داخلی باقی بماند.
با این شرایط، آیا باید منتظر تشدید کمبود دارو در ماههای آینده باشیم.
عبده زاده: اگر وضعیت حملونقل مواد اولیه به همین شکل ادامه پیدا کند، باید واقعاً نگران ماههای آینده باشیم. لازم است وزارت امور خارجه، وزارت راه، سفارتخانهها و همه دستگاههای مرتبط، موضوع حمل مواد اولیه دارویی را با اولویت بسیار بالا پیگیری کنند.
بحث افزایش قیمت دارو هم همواره محل نگرانی مردم و صنعت است. چطور میتوان بین توان اقتصادی بیمار و هزینههای صنعت تعادل ایجاد کرد.
عبده زاده: باید وظایف را از یکدیگر تفکیک کنیم. وظیفه صنعت، تولید دارو بر اساس ضوابط قیمتگذاری سازمان غذا و دارو و سازمان حمایت از مصرف کنندگان است. وظیفه حمایت از مردم و کنترل پرداخت از جیب نیز بر عهده نظام بیمهای است. وقتی قیمت دارو افزایش پیدا میکند، معمولاً سؤال این است که چرا صنعت داروسازی قیمت را بالا برده است؛ اما کمتر از سازمانهای بیمهگر پرسیده میشود که برای جلوگیری از افزایش پرداخت از جیب مردم چه اقدامی انجام دادهاند.
اگر هزینههای تولید ثابت بماند، قیمت دارو هم نباید افزایش پیدا کند. اما وقتی نرخ ارز، حقوق و دستمزد، هزینه مواد اولیه، مواد بستهبندی، انرژی، حملونقل و سایر هزینههای تولید افزایش پیدا میکند، بهای تمامشده دارو نیز افزایش مییابد. نمیتوان از صنعت انتظار داشت تمام این افزایش هزینهها را تحمل کند و همزمان تولید را با قیمت قبلی ادامه دهد. نتیجه چنین فشاری در نهایت میتواند کاهش تولید و ایجاد کمبود باشد.
وضعیت تخصیص ارز را چگونه ارزیابی میکنید.
عبده زاده: واقعیت این است که بانک مرکزی در مقایسه با حداقل سنوات گذشته، در نحوه تخصیص و تأمین ارز عملکرد خوبی داشته و این موضوع قابل تقدیر است. اما مشکل اینجا است که تخصیص ارز به تنهایی به معنای رسیدن سریع دارو به بیمار نیست. ممکن است تولیدکننده ارز را دریافت و برای تأمینکننده در چین حواله کند، اما کالای آماده حمل باشد و به دلیل مشکلات حملونقل، چند ماه طول بکشد تا مواد اولیه به کشور برسد. بنابراین ممکن است همه اقدامات در بخش مالی انجام شده باشد، اما خروجی مورد انتظار، یعنی تأمین بهموقع دارو، با تأخیر اتفاق بیافتد.
در مورد تسهیلات ریالی چطور، آیا مصوبه ۱۵۰ همتی میتواند کمککننده باشد.
عبده زاده: بله. این مصوبه برای تسهیلات ریالی به بانکهای عامل، اگرچه از محل منابع خود بانکها است، اما میتواند به شرکتهای داروسازی کمک کند تا نقدینگی مورد نیاز برای ثبت سفارش و تأمین مواد اولیه را فراهم کنند.
صنعت دارو در حال حاضر با چه ظرفیتی فعالیت میکند.
عبده زاده: ظرفیت تولید در کارخانههای مختلف متفاوت است و به نیاز بازار بستگی دارد. برخی کارخانهها در حوزههایی مانند سرُم با ظرفیت کامل و سه شیفت فعالیت میکنند. در داروهای تخصصی مانند داروهای انکولوژی و اماس نیز تولید بر اساس میزان نیاز بازار تنظیم میشود.
یکی از ابزارهای سازمان غذا و دارو نیز برنامه «رولینگ فورکست» است که برنامه تولید ماهانه شرکتها را دریافت و بررسی میکند. اگر یک تولیدکننده نتواند تعهد خود را انجام دهد، از سایر تولیدکنندگان خواسته میشود تولید آن محصول را در اولویت قرار دهند. از سوی دیگر، ذخایر استراتژیک دارویی نیز ایجاد شده است. بخشی از این ذخایر در اسفند ۱۴۰۴، آزاد و وارد بازار شد و درباره بخش باقیمانده نیز تصمیمگیری با وزارت بهداشت است.
برآورد دقیق شما از میزان کمبود دارو چیست.
عبده زاده: گزارشهای مختلفی درباره تعداد اقلام کمبود وجود دارد؛ از حدود ۳۰۰ قلم تا ۴۰۰ قلم و حتی اعداد بالاتر. اختلاف اعداد به شیوه شمارش و تعداد شکلهای دارویی مربوط میشود. اما از نظر بیمار، حتی یک قلم دارو هم اهمیت دارد. برای مادری که کودک تبدار دارد، یک شربت استامینوفن مهم است؛ برای بیماری که داروی اعصاب و روان مصرف میکند یا بیماری که در بیمارستان بستری است، داروی مورد نیازش حیاتی است.
دارو یک کالای استراتژیک است، چون با سلامت و جان مردم ارتباط مستقیم دارد. در سالهایی که وضعیت دارو با ثبات بوده، کمبودها به کمتر از ۲۰ قلم رسیده بود و عمدتاً مربوط به داروهای نادر و کممصرف بوده است. هدف ما باید این باشد که حتی همین کمبودها نیز به حداقل برسد.
صنعت داروسازی چقدر برای جبران کمبودها ظرفیت دارد.
عبده زاده: صنعت تمام تلاش خود را انجام میدهد. تجربه سالهای گذشته نشان داده وقتی یک دارو دچار کمبود میشود، برای بازگرداندن بازار به شرایط عادی گاهی باید چند برابر نیاز معمول تولید شود. مثلاً اگر مصرف ماهانه یک دارو مشخص باشد، برای جبران یک کمبود نمیتوان صرفاً همان میزان مصرف ماهانه را تولید کرد؛ ممکن است نیاز باشد چهار تا شش برابر مصرف معمول تولید و توزیع شود تا ذخایر و موجودی بازار به سطح عادی برگردد.
مردم در شرایط فعلی چطور میتوانند به صنعت داروسازی داخلی اعتماد کنند.
عبده زاده: صنعت داروسازی کشور واقعاً پشتوانه قابل اطمینانی برای تأمین داروی مردم است. در شرایط دشواری که کشور پشت سر گذاشته، صنایع داروسازی با وجود مشکلات ارزی، نقدینگی، حملونقل و تأمین مواد اولیه، تلاش کردهاند تولید را ادامه دهند.
در حال حاضر حدود ۱۶۵ کارخانه داروسازی در کشور فعال هستند و در بسیاری از حوزههای تخصصی، موجودی و برنامه تولید برای ماههای آینده نیز در حال برنامهریزی است. البته حتی یک قلم کمبود هم نباید وجود داشته باشد، اما باید توجه کنیم که شرایط فعلی حاصل یک زنجیره پیچیده از مشکلات است و صنعت دارو در حال تلاش برای مدیریت این شرایط است.
از سوی دیگر، ایجاد نگرانی و القای این تصور که فردا دارو وجود نخواهد داشت، خود میتواند به کمبود دامن بزند. بیماری که داروی مزمن مصرف میکند، اگر احساس کند دارو در آینده پیدا نمیشود، ممکن است بیش از نیاز خود خرید کند و همین رفتار تقاضا را افزایش دهد. بنابراین علاوه بر افزایش تولید، باید آرامش و اطمینان را نیز به جامعه منتقل کنیم.
وضعیت صادرات دارو را چگونه ارزیابی میکنید، آیا صنعت داروسازی ظرفیت افزایش صادرات را دارد.
عبده زاده: صنعت داروسازی ایران بهویژه در حوزه بیوتکنولوژی ظرفیت صادراتی قابل توجهی دارد. برخی شرکتها در سالهای گذشته محصولات خود را در بازارهای خارجی ثبت کردهاند و بخش قابل توجهی از صادرات دارویی کشور مربوط به همین حوزه است.
از نظر فنی، صنعت داروسازی کشور توان دستیابی به تراز تجاری مثبت و افزایش صادرات را دارد، اما محدودیتهای ناشی از تحریم و مشکلات انتقال پول و مبادلات مالی، مانع رشد چشمگیر صادرات شده است. بنابراین با شرایط فعلی نمیتوان انتظار داشت صادرات دارویی کشور با سرعت زیادی افزایش پیدا کند، هرچند ظرفیت و توانمندی آن در صنعت وجود دارد.
در پایان، اگر بخواهید یک پیام به مردم و یک مطالبه از مسئولان داشته باشید، چه میگویید.
عبده زاده: مردم باید بدانند که صنعت داروسازی کشور تمام تلاش خود را برای تأمین دارو انجام میدهد و در این شرایط هم پشتوانه قابل اتکایی برای کشور است.
اما از مسئولان نیز انتظار داریم هر دستگاه مسئولیت خود را بپذیرد. تولیدکننده باید تولید کند، واردکننده باید وظیفه خود را انجام دهد و دستگاههای سیاستگذار، تأمینکننده ارز، سازمان برنامه و بودجه و سازمانهای بیمهگر نیز باید شرایط فعالیت این زنجیره را فراهم کنند.
بیمار نباید درگیر این باشد که مشکل از ارز است، نقدینگی است، حملونقل است یا بیمه. برای بیمار فقط یک موضوع اهمیت دارد؛ داروی مورد نیازش را بهموقع و با قیمت قابل پرداخت دریافت کند. ما نیز در صنعت دارو تلاش میکنیم به جای بزرگنمایی مشکلات، راهکار ارائه دهیم و آرامش را به جامعه برگردانیم. اگر قرار است کاری انجام شود، باید آن را انجام دهیم و اجازه ندهیم بیان مشکلات، خود به عاملی برای افزایش اضطراب و کمبود دارو تبدیل شود.
