یادداشت مهمان_ حجت الاسلام یدالله مقدسی، محقق پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام: تاریخ ولادت امام کاظم(ع)، از گزینه های پرسخن در محور زندگی ایشان است که گزارشهای متفاوتی در سه محور: سال و ماه و روز آن درمیان است. پراکندگی گزارشها، این پرسشها را در پی دارد که تاریخ درست تولد و شهادت آن گرامی کدام است؟ عوامل و منشأ پراکندگی منابع تاریخی در این خصوص چیست؟ به چه گزارشها و منابعی میتوان اعتماد کرد؟
هرچند درباره سال ولادت امام هفتم(ع)، گزارشهای متفاوتی است؛ ولی در اینجا تنها به نتیجه این تحقیق بسنده میشود که آن حضرت در سال ۱۲۸ قمری دیده به جهان گشود. تفصیل این گزارشها را میتوان در کتاب «بازپژهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان» از این قلم دریافت. در اینجا تنها به بررسی گزارش های مربوط به ماه تولد و روز آن بسنده میشود.
درباره ماه ولادت امام هفتم(ع)، نیز، منابع کهن شیعیان و سنیان همگونی چندانی ندارند که در اینجا به بررسی آنها پرداخته میشود.
بررسی منابع کهن
برخی از نگارندگان این منابع، درباره ماه ولادت امام سخنی نگفته و تنها به ذکر سال تولد بسنده کردهاند؛ ولی منابعی که در این باره سخن گفتهاند، تولد آن گرامی را در ماه صفر دانستهاند که به ترتیب نام قمی(م۳۸۱ق) صاحب تاریخ قم، فتال نیشابوری (م۵۰۷ق)، طبرسی(م۵۴۸ق)، ابنشهرآشوب (م۵۸۸ق)، شیعی سبزواری (زنده در ۷۵۷ق)، مستوفی (م۷۵۰ق)، شهید اول (م۷۸۶ق)، علی ابنیونس عاملی (م۸۷۷ق)، کفعمی(م حدود ۹۰۰ق)، حسینبنعبدالصمد عاملی (م۹۸۴ق) و پسرش شیخ بهایی(م ۱۰۳۱ق) در میان آنان دیده میشود(تاریخ قم، ص۱۹۸ (به روایتی)، روضة الواعظین، ص۲۲۱، إعلام الوری، ج۲، ص۶ و تاج الموالید، (مجموعة نفیسة، ص۱۲۲)، مناقب آلأبیطالب، ج۴، ص۳۴۹، راحة الأرواح، ص۲۰۹، تاریخ گزیده، ص۲۰۴، الدروس، ج۲، ص۱۳، الصراط المستقیم، ص۲۱۶، المصباح، ص۵۱۰، وصول الأخیار إلی اصول الأخبار، ص۴۳ و توضیحالمقاصد، (مجموعةنفیسة، ص۵۶۴)؛ چنانکه مجلسی(م۱۱۱۱ق)، محدث قمی (م ۱۲۵۴ش/ ۱۳۵۹ق) و سید محسن امین (م۱۳۷۱ق) با منابع و تتبّعی که داشتند بر همین تاریخ تأکید کرده؛ جز این را نقل نکردهاند(بحارالأنوار، ج۴۸، ص۱ و ج۹۹، ص۲۵ و مرآة-العقول، ج۶، صص۳۶ و ۳۷، منتهیالأمال، ج۲، ص۳۴۵، اعیان الشیعة، ج۲، ص۵.). ثبت این تاریخ در این منابع نشانه وجود آن در مآخذ پیش از آنها است.
تنها طبری امامی(م قرن پنجم) ماه ذیحجه را به نقل از امام حسن عسکری(ع)، به نام ماه تولد آن بزرگوار گزارش کرده است(طبری امامی، دلائل الإمامة، ص۳۰۳)؛ ولی این گزارش او مورد نقد است؛ زیرا افزون بر مورد تردید بودن اصل انتساب کتاب دلائل الإمامة به طبری امامی(به گفته محقق این کتاب، (همان، ص۴۰)، قسمت اول آن ناقص است و مشخص نمیکند که نگارنده آن کیست؟ ولی به یاری نسخه ای که ابن طاووس از کتاب دلائل الإمامه داشت و کامل هم بود و بعدها از میان رفت؛ اما قسمتهایی از آن، در کتابهای وی نقل شده است توانستند به آن سامانی دهند)، مستند این نقل در این کتاب افتادگی دارد (همان، ص۴۰ـ ۴۱ و ص ۳۰۳). این نقل در این کتاب با تعبیر “قال ابومحمد الحسن بن علی …” و بدون ثبت مستندش نقل شده است با اینکه طبری با امام عسکری(ع)، فاصله زمانی دارد؛ هرچند در آغاز کتاب، عبارتی ثبت شده مبنی بر اینکه واسطه او از امام(ع)، ابوالمفضل محمد ابن عبدالله به نقل از محمد ابناسماعیل حسنی است(همان، ص۱۵۶.)؛ ولی باصرف نظر از ضعیف بودن این سند(خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۶، ص۲۴۴ـ ۲۴۵.)، این عبارت هم، نمیتواند مستند این گزارش را ثابت کند؛ چون برای مطالب بعدی؛ یا سندی ذکر شده و یا با تعبیر “روی”، “یروی” و مانند آن گزارش دارد. به هر روی این نقل، در این کتاب بااین پرسش مواجه است: طبری که در قرن پنجم میزیست چگونه میتوانست مطلبی را مستقیم از امام عسگری(ع)، نقل کند؟ و مستند این نقل در این کتاب چه کسی است؟ از این رو، این گزارش جای تردید دارد؛ حتی ابن طاووس که نسخه کامل کتاب دلائل الإمامه را در اختیار داشت(خویی، همان. ، ص۴۰ـ ۴۱.) گزارش طبری از تولد امام کاظم(ع)، در ماه ذیحجه را در آثارش نیاورده؛ با اینکه وی غالب گزارشهای ولادت و شهادت معصومان(س) را در این آثار به ویژه در کتاب اقبالش آورده است. شاید همین نکته ها سبب شده که منابع نگاشته شده پس از طبری، به این نقل وی توجه نکنند و گزارش تولد در ماه صفر ـ که نخستین گزارشگرانش پیش از طبری میزیستند ـ را ذکر کنند.
حاسب طبری (زیج مفرد، ص۶۳) هم ماه جمادی الآخر را ثبت کرده که در نقلش متفرد است.
تا اینجا این نتیجه به دست میاید که با توجه به متفرد بودن و مخدوش بودن گزارش طبری امامی و همچنین متفرد بودن گزارش حاسب طبری از یکسو و فزونی منابع گزارش نخست از سوی دیگر باید گفت، آن امام همام در ماه صفر تولد یافت.
روایت ابوبصیر و منهال
از هریک از ابوبصیر و منهال قصاب، روایتی در باره تولد آن گرامی در منطقه «ابواء»، نقل شده است؛ مبنی بر اینکه این دو نفر در روزهای تولد امام کاظم(ع) در ابواء حضور داشتند و خبر تولد آنحضرت را شنیدند. ابوبصیر میگوید: به محضر امام صادق(ع) تشرف یافتم و بر سفره نهار امام نشسته بودم که بشارت تولد امام کاظم(ع) به پدرش داده شد(برقی، المحاسن، ج۲، ص۳۱ – ۳۰، کتاب العلل، ح۳۲، کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۸۵، ح۱). منهال نیز میگوید: در حالی از ابواء عبور کردم که موسی پسر امام صادق(ع)، تولد یافته بود و من ادامه مسیر دادم و به مدینه رفتم و یک روز پس از رسیدنم به مدینه، امام صادق(ع)، هم، به مدینه آمد و [به شکرانه تولد پسرش]، سه روز به مردم اطعام کرد(برقی، المحاسن، ج۲، ص۱۹۲). اما در نقل این دو راوی هیچگونه تصریح و اشارهای نیست که این تشرف و حضور و بشارت و اطعام در چه ماه و روزی بوده است.
این دو روایت از جهت سند و متن و محتوا در خور بررسی هستند. به لحاظ سند، در گزارش منهال، شخصی به نام علی بنحدید حضور دارد که شیخ طوسی روایت او را در صورتی که در نقلش تنها باشد، غیر قابل اعتماد میداند (خویی، معجم رجالالحدیث، ج۱۱، ص۳۰۴ – ۳۰۲) و او در این گزارش از منهال، تنها است؛ چون نقل این مطلب از منهال، از طریق راوی دیگر در منابع به دست نیامده است. گزارش ابوبصیر هم، با دو سندی که در کتابهای یادشدآمده در الکافی(ج۱، صص ۳۸۵، ح۱ و ۳۸۷، سطر ۲ و ۳.) هم نقل شده و مجلسی(مرآة العقول، ج۴، ص۲۵۹) هر دو سند را ضعیف دانسته است. در سند برقی هم، علی بن أبی حمزه بطائنی؛ بنیانگذار واقفیه حضور دارد که ضعیف است(خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۱، ص۲۱۴ – ۲۳۰)؛ پس هیچیک از سندهای دو روایت معتبر نیستند.
اما به لحاظ متن و محتوا تعبیرهای راویان در نسخای دو روایت، هماهنگ نیستند. روایت منهال تنها در “المحاسن” برقی(ج۲، ص۱۹۲) و با تعبیر «خَرَجْتُ مِنْ مَکَّةَ وَ أَنَا أُرِیدُ الْمَدِینَةَ فَمَرَرْتُ بِالْأَبْوَاءِ وَ قَدْ وُلِدَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع مُوسَی…» نقل شده است و روایت ابوبصیر در کتابهای “المحاسن” برقی، “بصائرالدرجات”، “الکافی” و دلائلالإمامه طبری با تعبیر متفاوت نقل شده است. در دو کتاب المحاسن(ج۲، ص۳۰ـ۳۱) و الکافی(ج۱، ص۳۸۵، ح۱) تعبیر «حَجَجْنَا مَعَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی السَّنَةِ الَّتِی وُلِدَ فِیهَا ابْنُهُ مُوسَی ع فَلَمَّا نَزَلْنَا الْأَبْوَاءَ …» ثبت شده؛ ولی در بصائرالدرجات (ص۴۴۰، ح۴) و دلائل-الإمامه(ص۳۰۳ـ۳۰۴.) اینگونه نقل شده است «کنت مع (عند، خ.ل) أبی عبد الله فی السنة التی ولد فیها ابنه موسی فلما نزلنا الأبواء…»
روایت منهال؛ فقط سفر او از مکه به مدینه را بازگو میکند و بر زمان و نوع سفر و همچنین بر همراهی وی با امام صادق (س)در سفری را دلالت ندارد؛ روایت ابوبصیر هم؛ تنها همراهی وی با امام (سلام الله علیه) در سفری را حکایت دارد؛ ولی در اینکه این سفر چه سفری بوده؟ نسخای روایت متفاوت است عبارت دو کتاب المحاسن و الکافی با تعبیر«حَجَجْنَا» میگوید این سفر، برای حج یا عمره بود؛ چون به عمره هم، حج(اصغر) گفته میشود(کلینی، الکافی: ج ۴، ص ۲۶۴ـ ۲۶۵، ح ۱(روایت معتبر عمر بن أذینه) و ص ۲۹۰، ح۱، موثقه معاویه بن عمار)؛ اما تعبیر «کنت مع أبی عبدالله» در دو کتاب بصائرالدرجات و دلائل الإمامه نشان نمیدهد که این سفر، سفر حج یا عمره بود؛ بلکه ظاهرش این است که او با امام برای ابواء سفر کرده است.
اگر برای جمعبندی این روایات، از قرینه اطلاق و تقیید استفاده شود و نتیجه گرفته شود که این سفر، برای زیارت کعبه بوده است؛ همچنان این ابهام وجود دارد که آیا به حج رفتند یا عمره؟ اگر به عمره رفتند در چه ماهی انجام گرفت؟ و اگر به حج رفتند، این پرسش به میان میاید که در چه تاریخی از مکه خارج شدهاند؟ هرچند در شرایط کنونی، رایج این است که غالب حاجیان پس از اعمال حج، از مکه خارج میشوند؛ ولی در اینکه در آن سال چه کرده اند؟ چند احتمال درمیان است:
۱. امام صادق(ع)، پس از مراسم حج، مکه را ترک کرد و در روزهای آخر ذیحجه به ابواء رسید و در همان روزها پسرش متولد شد.
۲. امام صادق(ع)، و همچنین ابوبصیر و منهال پس از مراسم حج، مدتی در مکه ماندند پس از آن، به ترتیب مکه را ترک کردند و بارسیدن به ابواء ـ که در ماه صفر بود ـ پسرش متولد شد.
۳. امام صادق(ع)، پس از مراسم حج، مکه را ترک کرد و فاصله طولانی میان مکه و مدینه را با رعایت حال افراد؛ بهویژه همسرش، با کندی پیمود و با رسیدن به ابواء که در ۲۳ میلی جحفه جای داشته(حموی، معجمالبلدان، ج۱، ص۷۹) ادامه سفر بر آنان دشوار شد و بیش از یک ماه در آنجا توقف کرد و در (هفتم)ماه صفر پسرش متولد شد.
۴. امام صادق(ع)، در مسیر حج، برخی از اعضای خانواده از جمله همسرش را در ابواء نهاده و خود پس از بازگشت از حج، مدتی در ابواء نزد همسرش مانده تاپسرش متولد شد، آنگاه به مدینه رفت و ولیمه داد.
نشانههایی که در زیر به آنها اشاره میشود احتمال سوم یا چهارم را تقویت میکند:
یکم: بر پایه روایتی از علی بن جعفر، فاصله بین مدینه و مکه در سفرهایی که با خانواده بودند [با توجه به رعایت حال اعضای خانواده] بین ۲۱ تا ۲۶ روز زمان میبرد(مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها ؛ ص۳۱۰، ح۷۸۳). با توجه به این روایت، امام در ماه ذیحجه نمیتوانست به ابواء که نزدیک مدینه است برسد؛ زیرا پایان مناسک حج، عصر روز ۱۲ ذیحجه است، به فرض اگر روز ۱۳ ذیحجه هم حرکت میکردند و در حداقل زمان ممکن هم ـ که ۲۱ روز است ـ آن مسافت را میپیمودند باز هم در ذیحجه به ابواء نمیرسیدند. پس احتمال اول منتفی است.
دوم. قبر آمنه مادر پیامبر(ص) در ابواء جای داشته و دارد و خاندان پیامبر(ص) و ابوطالب به آنجا تردد پیاپی میکردند و این سبب شده که خاندان ابوطالب در آن، آب و ملک و دام و مسکن داشته باشند (بجنوردی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ۵، ص ۱۵۱ـ۱۵۲، واژه ابواء) و در سفر به آنجا مدتی بمانند.
سوم. فصلی که امام صادق(ع) به آنجا رسیده بودند، فصل محصول میوه ها (مهر و آبان) بود (بر اساس محاسبه نجومی، هفتم صفر سال ۱۲۸ قمری، با نوزدهم آبان سال ۱۲۴ شمسی، مطابق بود (زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ج۲، ص۳۱۲)، در واقع امام در چنین فصلی در آب و ملک خود ماندند؛ چنانکه پیامبر هم در فرصتهای مختلف به آنجا میرفت و توقف میکرد و افراد نزدش میرفتند. برای نمونه ابوسفیان پیش از فتح مکه به آن مکان نزد رسول خدا رفت و اظهار اسلام کرد (بجنوردی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، همان).
چهارم. مهمانداری امام صادق(ع) در آن مکان از افراد و گروه ها از جمله گروهی که ابوبصیر در آن بود، حکایت دارد که آنحضرت بیش از اتراق کردن سرراهی، در آن مکان توقف کرده بود که از آنان پذیرایی میکرد.
افزون بر همه اینها بارداری نزدیک به زایمانِ همسر امام که سفر در چنین شرایطی، دشوار است و در این دوران غالبا پزشکان آن را منع میکنند ـ اقتضا میکرد که آنحضرت کمی پیش از زایمان همسرش و کمی پس از آن، در ابواء توقف کند.
با توجه به این نکته ها، نمیتوان برای ماه تولد امام کاظم(ع) به این دو روایت استناد کرد و تنها برای مکان تولد به اینها استناد میشود.
شاید همین نکات سبب شده است که ناقلان روایت یادشده؛ مانند برقی، صاحب بصائرالدرجات، کلینی و پس از آنان بزرگانی چون اشعری، نوبختی، شیخ مفید و شیخ طوسی از ماه ذیحجه برای تولد امام کاظم(ع) نام نبرده و نظری ندادهاند؛ حتی طبری امامی که تولد آنحضرت را ماه ذیحجه دانسته به این روایت ابو بصیر استناد نکرده است.
این مطالب به ضمیمه گزارشهای تاریخی پیشگفته موجب ترجیح نقل تولد امام کاظم(ع) در ماه صفر است.
زاد روز
گزارشگران ماه صفر، همگی هفتم ماه صفر را تعیین کردهاند که نام آنان در عنوان بررسی منابع کهن ذکر شده است(قمی، فتال، طبرسی، ابنشهرآشوب، شیعی سبزواری، شهید اول، عاملی، کفعمی، حسین بنعبدالصمد، شیخ بهایی و مجلسی)؛ تنها مستوفی (تاریخ گزیده، ص۲۰۴) نهم صفر را در این خصوص نقل کرده است. به نظر میرسد این گزینش مستوفی به جهت جابه جا شدن واژه «سابع صفر» با «تاسع صفر» در نسخههایی بوده که مستند وی قرار گرفته؛ چنانکه در موارد فراوان چنین نمونهای رخ داده است. دو نکته زیر نیز گواه این سخن است:
۱. شهید اول که معاصر مستوفی است این روز را همانند مستوفی یکشنبه دانسته و آن را هفتم صفر ثبت کرده است. (الدروس، ج۲، ص۱۳).
۲. نگارندگان پیش از مستوفی و شهید اول نیز که روز این تولد را یکشنبه دانستهاند، بر هفتم صفر تاکید کردهاند (ر.ک: عنوان ماه تولد، پاورقی ۳).
پس میتوان گفت در نسخه یا نسخههایی که در این گزارش، مستند مستوفی بود چنین اشتباهی رخ داده و یا اینکه این اشتباه به هنگام پژوهش کتاب تاریخ گزیده رخ داده است و سبب آن ابهامی بوده که از طریق نسخههای متعددِ کتاب پدید آمده است. گفتنی است پژوهشگر کتاب تاریخ گزیدهدر مقدمه آن(صکج)، از این گونه ابهامها سخن گفته است.
گفتنی است یکی از این منابع گزارشی، کتاب تثبیت الإمامة قاسم رسّی(م ۲۴۶ق) است که تاریخ ولادت و شهادت دوازده امام در قسمت پایانی این کتاب(ص۷۰)، ثبت شده است و تولد امام کاظم(ع) در آن، هفتم صفر دانسته شد. هرچند به باور صاحب این قلم، این قسمت کتاب، به دلیل ناهماهنگی تاریخ وفات مؤلف( ۲۴۶ق) با تاریخ شهادت امام عسگری(۲۶۰ق)، نگاشته رسّی نیست؛ ولی در این کتاب هم که منتسب به رسّی است و پیش از دلائل الإمامة تألیف شده است. تاریخ هفتم صفر درج شده است که به احتمال پس از سال ۲۶۰ قمری، نسخه برداران این اثر، تاریخ ولادت و شهادت دوازده امام را بر آن افزودهاند؛ چنانکه نخستین گزارش شهادت امام مجتبی(ع) در هفتم صفر نیز، از همین کتاب است که با این نقد روبه رو است.
روز هفتم صفر سال ۱۲۸ هجری بر اساس محاسبه نجومی چهل و پنج هزار و چهل دو روز ۴۵۰۴۲ پس از مبدأ هجرت و برابر با روز یکشنبه نوزدهم آبان سال ۱۲۴ شمسی (۱۲۴/۸/۱۹)، مطابق با دهم نوامبر ۷۴۵ میلادی خواهد بود.(زمانی قمشهای، هیئت و نجوم اسلامی، ج۲، ص۳۱۲).
یادآوری میشود طبری امامی(دلائل الإمامة، ص۳۰۳) که ماه ذیحجه را ماه تولد امام کاظم(ع) دانسته روزش را مشخص نکرده است. حاسب طبری(زیج مفرد، ص۶۳.) که از جمادی الآخر نام برده چهاردهم آن را ذکر کردهو گفته شده که این دو قول متفرد و بیپشتیباناند.
