گرانی پرو و کوچ اجباری از اینترنت طبقاتی به ماهواره‌های فراسرزمینی / تضعیف حاکمیت اطلاعاتی به‌نفع بازیگران بین‌المللی

غزال زیاری- در سال‌های اخیر و با ظهور اینترنت ماهواره‌ای، ارتباطات جهانی دستخوش تغییراتی اساسی شده و فناوری‌ای که زمانی در انحصار ارتش‌ها یا شرکت‌های بزرگ نفتی بود، حالا به پشت‌بام خانه‌ها رسیده است.

در این مقاله قصد داریم تا به بررسی ریشه‌های تاریخی اینترنت ماهواره‌ای و سپس ظهور آن در زندگی افراد معمولی و در عین حال پیامدهای سیاست‌های محدودکننده داخلی بر تمایل کاربران به این فناوری‌های فراسرزمینی بپردازیم.

پیش از آنکه استارلینک متولد شود

اکثر افراد تصور می‌کنند که اینترنت ماهواره‌ای با ایلان ماسک متولد شد، اما این فناوری پیشینه‌ای طولانی دارد. قبل از عصر منظومه‌های مدار پایین (LEO)، اینترنت ماهواره‌ای متکی بر ماهواره‌های زمین‌آهنگ (GEO) بود. از جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• هیوزنت (HughesNet): این شرکت در سال ۱۹۹۶ با معرفی سرویس DirecPC، اولین قدم برای ارائه اینترنت به کاربران خانگی را برداشت. گرچه سرعتش در حد کیلوبیت بود، اما برای نقاط دورافتاده یک معجزه به نظر می‌رسید.
• وی است (Viasat): این شرکت با پرتاب ماهواره‌های قدرتمندی مثل ViaSat-۱ و ViaSat-۲، تلاش کرد تا پهنای باند را افزایش دهد. اما به دلیل فاصله زیاد ماهواره از زمین، تأخیر در سیستم‌ها معمولاً بیش از ۶۰۰ میلی‌ثانیه بود و عملاً برای مکالمه زنده یا بازی‌های آنلاین قابل استفاده نبود.
• ایریدیوم (Iridium): در اواخر دهه ۹۰ میلادی، منظومه ایریدیوم با ۶۶ ماهواره در مدار پایین، اولین تلاش برای پوشش جهانی مکالمات صوتی بود. اگرچه مدل اقتصادی آن در ابتدا شکست خورد، اما ایده شبکه‌ای از ماهواره‌های متصل به هم را در ذهن‌ها تثبیت کرد.

انقلابی به نام استارلینک؛ پیشرو با مدل «هزینه صفر»

در نهایت شرکت اسپیس‌ایکس وارد عمل شد و با استفاده از راکت‌های قابل بازیابی، توانست بیش از یازده هزار ماهواره را در مدار ۵۵۰ کیلومتری زمین مستقر کرده و تأخیر را به زیر ۵۰ میلی‌ثانیه کاهش دهد.

حالا و در سال‌های اخیر، استارلینک در سراسر دنیا در کانون توجه است و در اکثر نقاط جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ در پی اختلالات گسترده اینترنت در ایران، اسپیس‌ایکس هزینه اشتراک ماهانه (حدود ۱۲۰ دلار) را برای کاربران داخل ایران حذف کرد تا بدین ترتیب ترمینال‌های موجود بتوانند بدون نیاز به سیستم‌های پرداخت بین‌المللی فعال شوند.

هرچند که به دلیل ممنوعیت‌های قانونی، قیمت تجهیزات استارلینک در بازار سیاه به مرز ۴ هزار دلار رسیده و استفاده از استارلینک با اتهامات متعددی قضایی برای افراد همراه خواهد بود.

استارلینک حالا با بیش از ده هزار ماهواره در مدار، حاکم بلامنازع این بازار است. نکته‌ای که در ماه‌های اخیر توجه تحلیل‌گران را جلب کرده، فعال‌سازی سرویس‌های رایگان یا «بسیار کم‌هزینه» در مناطق دچار محدودیت، از جمله ایران است.

• هزینه تجهیزات: با وجود رایگان شدن حق اشتراک ماهیانه در برخی بازه‌ها برای کاربران ایرانی، هزینه سخت‌افزار (دیش و روتر) همچنان چالش اصلی است. قیمت جهانی تجهیزات به حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ دلار کاهش یافته، اما در بازار غیررسمی ایران به دلیل هزینه‌های قاچاق، این رقم بین ۷۰۰ تا ۴۰۰۰ دلار نوسان می‌کند.
• هزینه اشتراک: در حالت عادی ۹۰ تا ۱۲۰ دلار در ماه است، اما در طرح‌های اخیر، این رقم برای شناسه‌های مستقر در ایران به صفر رسیده است.

منظومه‌های شرقی: هزار بادبان و نقش علی‌بابا

چین با درک اهمیت راهبردی این حوزه، پروژه «هزار بادبان» (Qianfan) یا G۶۰ را با هدف استقرار پانزده هزار ماهواره کلید زد؛ این منظومه در پایان سال ۲۰۲۵ به ظرفیت عملیاتی اولیه رسیده و قرار است تا سال ۲۰۳۰ پوشش جهانی کامل را فراهم کند.

نقش علی‌بابا در این پروژه از طریق بازوی پردازش ابری Alibaba Cloud و همکاری در زیرساخت‌های موقعیت‌یابی (پروژه کیان‌شون) تعریف می‌شود. علی‌بابا با ادغام خدمات ابری‌اش با منظومه ماهواره‌ای، به دنبال ارائه یک بسته کامل ارتباطی و پردازشی به کشورهای عضو طرح کمربند و جاده (BRI) است تا رقیبی جدی برای AWS آمازون در فضا باشد.  

• استراتژی قیمت‌گذاری: پیش‌بینی می‌شود چین برای تسخیر بازار کشورهای در حال توسعه، قیمت تجهیزات را تا ۴۰٪ کمتر از استارلینک (حدود ۲۰۰ دلار) عرضه کند.
• تجهیزات: مدل‌های چینی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که با استانداردهای۵G  سازگاری کامل داشته باشند تا هزینه جابه‌جایی بین اینترنت زمینی و ماهواره‌ای به حداقل برسد

پروژه کایپر آمازون: رقیبی با برند «آمازون لئو»

شرکت آمازون هم با سرمایه‌گذاری ۱۰ میلیارد دلاری در پروژه کایپر که با نام تجاری آمازون لئو شناخته می‌شود، وارد میدان شده است. آمازون سه نوع ترمینال برای سطوح مختلف طراحی کرده:

1. مدل نانو (Leo Nano): کوچک‌ترین مدل (۷ اینچ) با سرعت ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه.
2. مدل استاندارد (Leo Pro): ابعاد ۱۱ اینچ، سرعت ۴۰۰ مگابیت و قیمت هدف زیر ۴۰۰ دلار.
3. مدل اولترا (Leo Ultra): مدل سازمانی با سرعت تا ۱ گیگابیت بر ثانیه.

هزینه احتمالی: آمازون وعده داده که قیمت دیش‌های کوچک خود را به زیر ۱۰۰ دلار برساند تا اشتراک ماهیانه برای کاربران خانگی حدود ۵۰ تا ۷۰ دلار تمام شود.

بن‌بست سیاست‌گذاری: «اینترنت پرو» و کوچ اجباری کاربران

در شرایطی که جهان به سمت دسترسی ارزان و همگانی حرکت می‌کند، در ایران پدیده «اینترنت پرو» یا دسترسی طبقاتی به رسمیت شناخته شده. این مدل دسترسی که مبتنی بر احراز صلاحیت فنی و حرفه‌ای است، اینترنت را از یک کالای عمومی به یک رانت خاص برای گروه‌های مشخصی در جامعه تبدیل کرده است.  

هزینه‌های این سرویس به شرح زیر است:

• هزینه فعال‌سازی: حدود ۲۱.۷۸۰.۰۰۰ ریال
• هزینه هر گیگابایت ترافیک بین‌الملل: حدود ۴۰.۰۰۰ تومان.  
• هزینه هر گیگابایت ترافیک داخلی: حدود ۸.۰۰۰ تومان.  

این در حالی است که میانگین هزینه اینترنت معمولی به همراه اشتراک‌های وی‌پی‌ان (VPN)، در حال حاضر حدود ۸.۳ درصد از کل درآمد ماهانه یک خانوار ایرانی را می‌بلعد.  

وقتی محدودیت، تقاضا را به آسمان می‌فرستد

سیاست طبقاتی کردن اینترنت و افزایش تعرفه‌ها تحت عنوان «اینترنت پرو»، عملاً دسترسی به شبکه جهانی را به یک کالای لوکس و خارج از توان طبقه متوسط و ضعیف تبدیل کرده است. تاریخ تکنولوژی در ایران نشان داده که هرگاه هزینه‌های دسترسی قانونی و بدون تبعیض افزایش یابد، جامعه به سمت راه‌حل‌های فراسرزمینی و موازی کوچ می‌کند. گرانی بسته‌های داخلی و فرآیند دشوار احراز هویت برای «اینترنت پرو»، بزرگ‌ترین مبلغ برای دیش‌های ماهواره‌ای استارلینک شده است.

در واقع، سیاست‌گذاران با تصور مدیریت شبکه، کاربران را به سمتی سوق داده‌اند که حتی با وجود قیمت‌های نجومی در بازار سیاه و خطرات امنیتی، خرید تجهیزاتی نظیر استارلینک یا انتظار برای منظومه‌های چینی و آمازون را به استفاده از اینترنت ملی و طبقاتی ترجیح دهند. این شکاف دیجیتال نه تنها به اقتصاد دانش‌بنیان آسیب می‌زند، بلکه حاکمیت اطلاعاتی را در بلندمدت به نفع بازیگران بین‌المللی تضعیف خواهد کرد.

منابع: aboutamazon ، alarabiya، thinkchina ، techglimmer

۵۸۳۲۱