گروه سیاست خبرگزاری مهر- محسن صمیمی: پنجم مرداد ۱۳۵۸ تنها یک تاریخ در تقویم جمهوری اسلامی نیست؛ روزی است که یکی از مهمترین نهادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی انقلاب اسلامی به فرمان امام خمینی(ره) شکل گرفت. نخستین نماز جمعه تهران به امامت مرحوم آیتالله سیدمحمود طالقانی در دانشگاه تهران برگزار شد و پس از آن، امام خمینی(ره) با انتصاب ائمه جمعه در شهرهای مختلف، شبکهای از تریبونهای مردمی را بنیان نهاد که قرار بود پیوند میان دین، مردم و حاکمیت را به صورت مستمر حفظ کند.
نماز جمعه در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی صرفاً یک عبادت هفتگی نبود؛ بلکه نهادی برای تبیین مسائل روز، تقویت وحدت ملی، افزایش بصیرت عمومی و حفظ روحیه انقلابی جامعه محسوب میشد. از همین رو، این جایگاه از همان ابتدای انقلاب، نقشی فراتر از یک مراسم عبادی پیدا کرد و به یکی از مهمترین مراکز جریانسازی سیاسی و اجتماعی کشور تبدیل شد.
نماز جمعه؛ رسانهای پیش از عصر شبکههای اجتماعی
در سالهای ابتدایی انقلاب، زمانی که نه فضای مجازی وجود داشت و نه رسانههای متکثر امروزی، نماز جمعه مهمترین رسانه مستقیم جمهوری اسلامی با مردم بود. میلیونها نفر در سراسر کشور، تحلیلهای سیاسی، تبیین مواضع نظام و آخرین تحولات داخلی و بینالمللی را از تریبون نماز جمعه دریافت میکردند.
ویژگی مهم این تریبون آن بود که برخلاف رسانههای رسمی، ارتباطی چهرهبهچهره با مردم برقرار میکرد. مردم نه تنها شنونده بودند، بلکه حضور گسترده آنان خود به نمایش قدرت اجتماعی انقلاب تبدیل میشد. راهپیماییها، اعلام مواضع ملی، محکومیت اقدامات دشمنان و حمایت از تصمیمات کلان کشور، بارها از دل اجتماعات نماز جمعه شکل گرفت و به جریان غالب افکار عمومی تبدیل شد.
سالهای امامت جمعه آیتالله خامنهای؛ نماز جمعه در خط مقدم انقلاب
اگر بخواهیم یکی از درخشانترین مقاطع تاریخ نماز جمعه تهران را مرور کنیم، بدون تردید باید به دوران امامت جمعه آیتالله سیدعلی خامنهای اشاره کرد؛ دورهای که با سختترین سالهای انقلاب اسلامی، از دفاع مقدس تا فشارهای امنیتی و سیاسی، همزمان بود.
خطبههای ایشان صرفاً تحلیل رویدادها نبود؛ بلکه نوعی هدایت سیاسی و فرهنگی جامعه محسوب میشد. در سالهای جنگ تحمیلی، نماز جمعه تهران به محلی برای تقویت روحیه مقاومت، تشویق مردم به حضور در جبههها، حمایت از خانوادههای شهدا و تبیین اهداف دفاع مقدس تبدیل شد.
حتی بمباران و حملات موشکی رژیم بعث نیز نتوانست این اجتماع هفتگی را متوقف کند. استمرار برگزاری نماز جمعه در شرایط جنگ، خود حامل این پیام بود که جمهوری اسلامی در برابر فشارهای خارجی عقبنشینی نخواهد کرد و زندگی اجتماعی کشور در سایه تهدید دشمن متوقف نمیشود.
در مقاطع حساس پس از جنگ نیز این تریبون نقش تعیینکنندهای در مدیریت افکار عمومی ایفا کرد؛ از تبیین سیاستهای کلان نظام گرفته تا دعوت به وحدت، انسجام ملی و مقابله با جنگ روانی دشمن.
نماز جمعه؛ قرارگاه جهاد تبیین
با گسترش فضای مجازی، میدان جنگ شناختی و عملیات رسانهای دشمن نیز گستردهتر شده است. امروز حجم انبوهی از اخبار جعلی، روایتهای تحریفشده و عملیات روانی در زمانی کوتاه افکار عمومی را هدف قرار میدهد.
در چنین شرایطی، نماز جمعه همچنان ظرفیت آن را دارد که به یکی از مهمترین قرارگاههای «جهاد تبیین» تبدیل شود؛ البته به شرط آنکه بیش از گذشته به نیازهای واقعی جامعه، دغدغههای نسل جوان، مسائل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مردم بپردازد.
هرچه خطبهها با زبان روز، تحلیل دقیق، استدلال مستحکم و پاسخ به پرسشهای واقعی جامعه همراه باشد، اثرگذاری آن نیز افزایش خواهد یافت. نماز جمعه زمانی بیشترین نفوذ را دارد که مردم احساس کنند تریبون آن، علاوه بر بیان اصول و آرمانها، شنونده مسائل و دغدغههای آنان نیز هست.
مرجعیتی که باید تقویت شود
با وجود جایگاه ممتاز نماز جمعه، نمیتوان از این واقعیت چشم پوشید که این نهاد نیز مانند هر نهاد اجتماعی دیگری نیازمند بازآفرینی مستمر است. تغییر نسلها، تحول شیوههای اطلاعرسانی و گسترش رسانههای نوین، اقتضا میکند که نماز جمعه نیز همواره روشهای ارتباطی خود را بهروز نگه دارد.
تقویت مرجعیت نماز جمعه، بیش از هر چیز در گرو افزایش اعتماد عمومی است؛ اعتمادی که از رهگذر ارتباط نزدیکتر با مردم، توجه به مسائل روزمره جامعه، بهرهگیری از نخبگان، پرهیز از کلیگویی و ارائه تحلیلهای دقیق و مستند تقویت میشود.
امروز مردم انتظار دارند نماز جمعه علاوه بر تبیین مسائل کلان سیاسی، نسبت به مشکلات معیشتی، آسیبهای اجتماعی، مسائل جوانان، خانواده، فناوری، محیط زیست و پیشرفت علمی کشور نیز نگاه فعال و راهگشا داشته باشد. هرچه این پیوند میان تریبون نماز جمعه و زندگی واقعی مردم عمیقتر شود، جایگاه مرجعیت اجتماعی آن نیز استحکام بیشتری خواهد یافت.
سرمایهای که باید حفظ شود
نماز جمعه در چهار دهه گذشته یکی از پایدارترین نهادهای انقلاب اسلامی بوده است؛ نهادی که در بزنگاههای مهم، از دفاع مقدس گرفته تا مقابله با جنگ رسانهای و حفظ انسجام ملی، نقشآفرینی کرده است. این سرمایه اجتماعی، میراثی است که از تدبیر امام خمینی(ره) آغاز شد و در دوره امامت جمعه آیتالله خامنهای، به یکی از مؤثرترین تریبونهای هدایت افکار عمومی و تقویت روحیه انقلابی تبدیل شد.
اکنون نیز در شرایطی که نبرد روایتها به یکی از اصلیترین عرصههای تقابل جمهوری اسلامی با مخالفان خود تبدیل شده است، نماز جمعه میتواند همچنان یکی از مؤثرترین مراکز جریانسازی سیاسی و فرهنگی کشور باقی بماند؛ مشروط بر آنکه همزمان با حفظ اصول و آرمانهای انقلاب، زبان خود را با اقتضائات نسل جدید و تحولات جامعه هماهنگ سازد. در این صورت، نماز جمعه نه فقط یادگار نخستین سالهای انقلاب، بلکه نهادی زنده، اثرگذار و آیندهساز برای استمرار گفتمان انقلاب اسلامی خواهد بود.
